Juryrapport Eekhoffprijs 2007/8
Vandaag wordt voor de vierde keer (sinds 1992) de Wopke Eekhoffprijs uitgereikt. Deze prijs is vernoemd naar de eerste stadsarchivaris van Leeuwarden en hij is bestemd voor de beste bijdrage aan de geschiedenis van de gemeente Leeuwarden, geschreven of gepubliceerd in de voorafgaande vier jaar. Deze keer gaat het om werk uit de periode van 1 juli 2003 tot 1 juli 2007.
Het was voor de jury verheugend te kunnen constateren dat er ook in deze periode fraaie resultaten van historisch onderzoek over Leeuwarden zijn verschenen, publicaties waarin de historie van stad en gemeente - of een deel daarvan - in meer of mindere mate een rol speelt. Het Historisch Centrum Leeuwarden, dat nauwkeurig bijhoudt wat er allemaal over Leeuwarden in druk verschijnt, wist de jury een lijst te presenteren met daarop niet minder dan 66 titels. Wel ging het om publicaties van zeer uiteenlopende aard en omvang. Zo staan er op de lijst scripties, artikelen, proefschriften en andere boeken. Ook zijn er bronuitgaven bij, met inleidingen daarop. Een deel bestaat uit teksten van populair-wetenschappelijke aard - soms rijkelijk voorzien van illustraties. Een ander deel bevat diepgravende wetenschappelijke kost die eerst en vooral voor vakgenoten bestemd lijkt.
Over de verscheidenheid aan onderwerpen hebben we dan nog niet eens gesproken. Zo is er is in de afgelopen jaren geschreven over orgelbouw, padvinders en kerken in Leeuwarden, over markante Leeuwarder personen, bedrijven, gebouwen en stadswijken, anders gezegd, over de Leeuwarder politiek, economie en cultuur in de ruimste zin van het woord - teveel om hier de revue te laten passeren. Gezien de naam van de prijs maken we één uitzondering. Het was aardig om op die lange lijst van titels ook een uitgave (uit 2004) van een tekst van Wopke Eekhoff zelf aan te treffen, over de geschiedenis van het Old Burger Weeshuis hier ter stede. Eekhoff schreef deze geschiedenis rond 1834 in opdracht van de voogden, maar zag zijn tekst destijds niet uitgegeven. Het leek ons als jury echter geen goed idee de Eekhoffprijs postuum aan zijn naamgever uit te reiken. Het is zinvoller deze toe te kennen aan een nu levende auteur, om hem of haar en anderen hiermee te stimuleren tot nader en vernieuwend onderzoek. Er waren bovendien betere werken dan de tekst van Eekhoff en kwaliteit is een van de belangrijkste criteria.
Bij zijn keuze heeft de jury uiteraard serieus rekening gehouden met artikel 2 van het reglement van de Eekhoffprijs. Daarin staat onder meer dat het onderwerp van de te bekronen publicatie een hechte relatie dient te hebben met de geschiedenis van stad en platteland van Leeuwarden. Een substantieel deel van de lijst viel hierdoor af, ondanks de soms hoogstaande kwaliteit. Maar de geschiedenis van Leeuwarden kwam hierin te marginaal of slechts zijdelings aan bod. Dit geldt echter geenszins voor de publicatie die, na zorgvuldig wikken en wegen, overbleef en naar het oordeel van de jury als het winnende boek moet worden bekroond: Het raadsel van de ratelaar. Rondom de r in het Leewarders en het Fries. Dit boek is geschreven door de Nijmeegse taalkundige mevr. dr. Renée van Bezooijen en is in 2006 verschenen als tastbaar resultaat van haar eerdere verblijf als gastonderzoekster bij de Fryske Akademy.
Zoals uit de titel van deze studie valt op te maken, gaat dit boek over talen die van ouds in Leeuwarden worden gesproken. Het betreft dus de inwoners van Leeuwarden, de mensen die hier leven en geleefd hebben. Duizenden bewoners van deze stad gebruiken in hun dagelijkse leven nog altijd het Leewarders of Liwwarders, het Stadsfries zoals ze dat van hun ouders en grootouders hebben geleerd en zoals dat hier al een vijftal eeuwen wordt gesproken.
De relatie tussen Het raadsel van de ratelaar en Leeuwarden is dus zonneklaar en hoeft dan ook niet verder toegelicht te worden. Toch heeft deze keuze wellicht sommigen even de wenkbrauwen doen fronsen. Betreft het hier niet een taalkundige studie, een onderzoek vanuit de disciplines van de fonetiek en de sociolinguïstiek? Dat is inderdaad op het eerste gezicht het geval. Maar dit boek gaat evengoed over de ontwikkeling van de letter r in het Leewarders en het Fries, over de oorsprong van specifieke varianten van die letter in gesproken vorm. Daarom mogen we dit boek zonder twijfel als een taalhistorische en dus historische studie beschouwen. Alleen al in woorden als ‘ontwikkeling' en ‘oorsprong' zit immers de historische dimensie besloten. We willen dit nader expliciteren door wat dieper op de inhoud in te gaan.
Het raadsel van de ratelaar giet foar in grut part oer it saneamde brijkjen, mei oare wurden, oer it ferskynsel fan de hûch-r - de huig-r of brouw-r sa't dy yn it Nederlânsk oantsjut wurdt. It leart ús dat it persintaasje hûch-r-sprekkers by de Frysktalige Friezen it leechst is fan alle provinsjes yn Nederlân en dat Friezen foaral de saneamde tongpunt-r brûke. Mar Renée van Bezooijen komt ek ta de konklúzje dat soks net jildt foar it Leewarders, dat it brijkjen - het brouwen - yn it Leewarders krekt wol in protte foarkomt. Van Bezooijen hat foar har stúdzje op tige fertsjinstlike wize útsocht hoe't dat faaks komt. Sy hat op grûn fan âlde histoaryske ûndersiken oannommen dat it brijkjen tusken 1867 en 1938 yn it Leewarders syn plak krigen hat. Om 1900 hinne naam de hûch-r ek yn it fermidden fan de Hollânske hegerein ta. Troch kontakten tusken dy hegerein en de Ljouwerter elite is it brijkjen grif hjir yn Ljouwert wênst wurden. Nijsgjirrich yn dit ramt is it gebrûk troch Van Bezooijen fan egodokuminten fan lju lykas jonkfrou Adriana Wilhelmina van Andringa de Kempenaer. Dy yllustrearje it gebrûk fan it Leewarders by de hegerein doedestiids. Ek op de mooglike ynfloed fan Frânsktalige goevernantes en Frânsktalige skoallen op 'e útspraak fan it Leewarders giet Van Bezooijen wiidweidich yn. Inkele oare ferneamde âld-ynwenners fan Ljouwert dy't sy yn har histoaryske betooch ferwurke hat, binne de medikus Hendrik Burger en de skriuwer Alexander Cohen. Ek harren ûnderfining mei it Leewarders wurdt op treflike wize ynpast.
Fierders hat Van Bezooijen alderhanne aspekten fan it brijkjen bestudearre oan 'e hân fan ynformaasje út fraachpetearen mei minsken dy't it Leeuwarders as memmetaal hawwe. Ek hat sy foar har ûndersyk âlde lûdsbannen brûkt fan it radioprogramma ‘Leeuwarden toen', sa't dat tusken 2002 en 2005 troch de Ljouwerter omrop Mercurius útstjoerd is. Benammen út har fraachpetearen docht bliken dat foaral de Ljouwerters mei in bertedatum tusken 1940 en 1950 brijkje en dat it gebrûk fan de hûch-r by de jongere generaasjes tebekrint. Datsoarte fan útkomsten bringt de ûndersiker fansels by de fraach hoe't men soks ferklearje kin. No wie út oar ûndersyk al bekend dat it prestiizje fan it Leewarders yn 'e rin fan 'e tweintichste ieu ôfnaam is. Hjoed de dei is it meast de legerein dy't noch it Stedsk brûkt. Tagelyk is it sa dat it brijkjen yn it Frysk negative assosjaasjes opropt, wat ek lang jilden hat foar it Nederlânsk. Dat kin fan gefolgen hawwe dat stadichoan it brijkjen wer út it Leewarders ferdwynt, sa ornearret Van Bezooijen. It giet hjir om ûntjouwings dy't ek yn guon oare parten fan 'e wrâld, bygelyks yn Frankryk en Kanada, oan 'e oarder binne, mar dan wer mei oare útkomsten. Soks tekenet de relevânsje fan Het raadsel van de ratelaar foar it ynternasjonale wittenskiplike debat oer de útspraak en bysûnderheden van de letter r.
Njonken it ferskynsel fan de hûch-r hat Van Bezooijen de saneamde stomme r bestudearre, it fuortlitten fan de letter r yn 'e útspraak fan guon wurden yn it Leewarders en it Frysk, wylst dy letter wol yn 'e skreaune tekst fan dy wurden foarkomt. Foar dat part fan it ûndersyk hat sy bygelyks twa teksten yn it Leewarders út de achttjinde en njoggentjinde ieu analisearre: Het vermaak der slagterij fan Anne Jeltema út 1768 en de Ljouwerter ferzje fan De gelijkenis van de verloren zoon fan Johan Winkler út 1872. Yn 'e tiid fan Jeltema waard it fuortlitten fan de r al as in tipysk skaaimerk fan it Leewarders opmurken en dat is sa bleaun oant hjoed de dei. It mei dúdlik wêze dat ek de beskriuwing en ferklearring fan dit aspekt yn Het raadsel van de ratelaar in grutte taalhistoarykse komponint hawwe en op histoaryske wize oanpakt binne, om de hjoeddeistige sitewaasje begryplik te meitsjen. Foar de fierdere útkomsten nei it ûndersyk fan de stomme r ferwize wy nei it moaie en flot lêsbere boek sels, dat ek aardige yllustraasjes befettet út de Ljouwerter skiednis dy't mei it ûnderwerp anneks is.
Om kot te gaan, ut besluut fanne sjuurie omme Wopke Eekhofpries 2007/8 uut te rieken an dr. Renée van Bezooijen weges har boek Het raadsel van de ratelaar het de folgende redenen:
- De skriefster het un nieuwskierug ondersoek deen naar un aantal sosjofoneetiese aspekten fanne letter R in ut Leewarders en ut Fries, spesjaal naar de opkomst enne delgang fanne sugenaamde huug-R, diet in ut Liwwadders in ferhouding veul foorkomt;
- Se het die aspekten plaatst in ut breede raam fanne taalgeskiedenis fan Leewarden, waarin suwel ut Leewarders as ut Fries en ut Nederlaans sedert eeuwen figureere;
- Se het daarmet aandacht skonken aan un belangriek kenmerk fanne stad en sien inwoaners: un leevende taal in al sien ferskeidenhiet fan fandaag en gister;
- Se het in har boek de taalhistoriese literatuur oover ut Leewarders en ut Fries op un heldere manier woogen, samenfatten en nuanseert.
- Boovendien het se de ondersoeksresultaten in un Europees perspektief plaatst en daarmet un bijdrage leevert ane internasjonale teoorieforming over taalferandering, taalfariasie en taalhouding.
- Fedder het de skriefster op un entosjaste wieze un aantal Leewarders en Friezen in haar (empiries) ondersoek betrokken deur onder andere gebruuk te maken fanne historiese infrastruktuur in Leewarden en ut daar anweesige bronnemateriaal;
- Ut boek is skreven op un manier diet elkeneen begriepe ken én illustreert met toepaslukke plaatsjes.
In har eindkonkluzie skrieft van Bezooijen dat ut Leewarders en ut Stadsfries in ut algemeen un dankbaar studieobject is. ‘Het is diachroon interessant omdat het op zo'n bijzondere en voor een groot deel nog onverklaarde wijze is ontstaan en het is synchroon interessant omdat het op een unieke wijze versnipperd in afzonderlijke enclaves binnen een anderstalig landschap wordt gesproken.' Daarbij spreekt se de hoop uut dat der nog un soad studies folge magge omdat der nog un boel fragen op ondersoek wachte. De sjuurie is ut hier helemaal met eens en spreekt de hoop uut dat der nog us un ferfolgondersoek komme sal. As sjuury wille wy Renée van Bezooijen graag anspoare op 'e nij daaran un bydrage te leveren.
De Jury van de W. Eekhoffprijs 2007/8
Prof. dr. M.G.J. Duijvendak (voorzitter)
Dr. J.W. Koopmans
Prof. dr. J.A. Mol
